تكواژها بر دو دسته اند: آزاد و مقّيد ( وابسته ) . تكواژهايي كه مستقل ظاهر نمي شوند « تكواژ مقّيد » نام دارند. تكواژ مقّيد ((وند)) نام دارد.

وند به ديگر تكواژها يا واژه ها اضافه مي شود تا يا بر بار معنايي آنها  بيفزايد يا مقوله ي دستوري آن ها را تغيير دهد و يا موجب صرف آنها گردد. وندهاي زبان فارسي با توجه به جايگاهي كه اشغال مي كنند به پيشوند ، ميانوند ، پسوند تقسيم مي گردند وندها به تصريفي و اشتقاقي تقسيم مي شوند . وندهاي تصريفي واژه را مشتق نمي كنند و عبارتند از : ي نكره ، علامتهاي جمع ، تر و ترين در اسم و صفت و ي و ت ، ب و شناسه ها در فعل وندهاي تصريفي قاعده مند و منظم اند . « جولياس فالك » زبان شناس معروف انگليسي در اين باره مي گويد:« روشن است كه در همه ي زبان ها مقوله هاي تصريفي نظم بيش تري را نشان مي دهند و تقريباً برهمه ي ستاك ها و پايه ها به كار بسته مي شوند در حالي كه صورت هاي اشتقاقي يا اشتقاق هاي واژگاني نظم كمتري را          مي پذيرند . مثلا وند اشتقاقي « ار» كه به آخرين ماضي اضافه مي شود و واژه هايي مانند ديدار ، گفتار مي سازد به بن هاي ماضي مثل فرستاد و نشست و خوابيد و ... اضافه نمي شود و ساخت آن امكان ندارد. در مقابل وند تصريفي شناسه به آخر اكثريت قريب به اتفاق افعال ماضي و مضارع اضافه مي شود پس نتيجه مي گيريم كه وندهاي تصريفي قاعده مندتر و منظم تر از وندهاي اشتقاقي هستند.

پيشوندهاي فعّال زبان فارسي عبارتند از :   نا – با – بي – ب – ن – هم . در ساخت واژه هايي مانند:نااهل ، با ادب ، بي ادب ، بخرد ، نچسب ، همدل

مياوندها عبارتند از : ا- و – تا  - به  در ساخت واژه هايي مانند سراسر ، سروكار ، سرتاپا ، رو به رو بايد توجه داشته باشيم كه ميانوندها قطعاً واژه را مشتق – مركب مي كنند.

پسوندهاي زبان فارسي امروز عبارتنداز :

الف) پسوندهايي كه به آخر اسم اضافه مي شوند و صفت مي سازند عبات اند از : ي ، گر ، انه ،  يّه ، مند ، ور ، ناك ، وار ، گين ، ين .

تهراني ، ستمگر ، مردانه ، نقليّه ،  سودمند ، سخنور ، بيمناك ، اميدوار ، شرمگين ، زرين .

ب) پسوند هايي كه به آخر اسم اضافه مي شوند و اسم ديگري مي سازند عبارتنداز :

ي ، يّت ، انه ، چي ، بان ، دان ، ستان ، گاه ، زار ،    ك ، چه ، واره  .

بخاري ، جمعيت ، مردانه ، قهوه چي ، باغبان ، نمكدان ، سروستان ، خوابگاه ، ريگزار ، شهرك ، كتابچه ، گوشواره  .

ج) پسوندهايي كه به آخر صفت اضافه مي شوند و اسم مي سازند .

ي ، گري ، ه ،   ك در واژه هايي مانند : درستي ،  و حشيگري،  هزاره ، سرخك

د) پسوندهايي كه به آخربن فعل اضافه مي شوند و صفت مي سازندعبارتنداز :

ه ،  ان ،   نده ، گار،  ار،  گر در واژه هايي مانند : شنيده  ، روان ، دونده ،  توانا ، آفريدگار، گرفتار، توانگر

هـ ) پسوندهايي كه به آخر فعل ي پيوندند و اسم مي سازند . ه   و ،    ش در وازهايي مانند : ناله ، آموزش

و ) پسوند هايي كه به آخر صفت مي پيوندند و صفت مي سازند عبارتنداز : گانه ، ين ، انه در واژهايي چون : چهارگانه ، دروغين ،

محرمانه     « نكاتي مهم در مورد شمارش واژه ها و تكواژها »

1- نقش نماي اضافه هم واج است ، هم واژه و هم تكواژها  آزاد .

2- ميانجي ها فقط واج اند و درشمارش تكواژها به حساب نمي آيند .

3- فعل ماضي مستمر دو شناسه اي است و سوم شخص مفرد آن دو تكواژ صفر دارد . مثلاً : داشت مي رفت         

داشت ،        ، مي ، رفت ،

4- فصل مستقبل يك شناسه اي است و تكواژهاي آن به اين صورت است .

خواهد رفت    خواه ،    د ، رفت

5- تكواژ صفر به جاي    د مي نشيند و در سوم شخص مفرد ماضي ها به جز

ماضي التزامي و فعلهاي است و هست و نيست و امرو نهي مفرد كاربرد دارد. نيست                ن / است/                     برو         ب/ رو